Ik dacht dat de apocriefen "later toegevoegd" waren — maar mijn HSV studiebijbel vertelt iets anders

[vroegekerk27]

Ik heb de afgelopen tijd intensief in de HSV studiebijbel gelezen,
specifiek de inleidingen op het Oude Testament en het hoofdstuk over de canon.

Hierbij stuit ik op iets wat mij niet loslaat en waarover ik graag jullie gedachten zou horen.

De Nederlandse Geloofsbelijdenis (artikel 6) leert ons dat de apocriefe boeken "wel gelezen mogen worden maar niet tot de Heilige Schrift behoren". Tegelijk noemt de katholieke Kerk diezelfde boeken "deuterokanoniek" en beschouwt ze als volwaardig Schrift.

Wat mij verraste in de HSV studiebijbel is hoe vroeg deze zeven boeken al circuleerden binnen de Joodse en vroegchristelijke gemeenschappen, hoe vaak de apostelen ze citeren of er duidelijk naar verwijzen, en hoe de Septuaginta (de Griekse vertaling die de vroege Kerk gebruikte) ze gewoon meeneemt.

Het beeld dat ik meekreeg, dat de apocriefen "later toegevoegd" zijn, lijkt historisch lastig houdbaar.

Ik heb mijn gedachten en citaten uit de HSV studiebijbel uitgeschreven op een blog https://vroegekerk.net/wat-de-hsv-studiebijbel-ons-vertelt-over-de-boeken-van-de-bijbel/

Mijn vraag: hoe gaan jullie zelf om met wat de HSV studiebijbel hierover schrijft?

[Pcrtje]

Hoi Vroegekerk27, welkom op het forum en leuk dat je een belangwekkend onderwerp aansnijdt. Ik wil er op een later moment uitgebreider op reageren maar hier heb je alvast enkele gedachten van mijn kant.

1. De belangrijkste reden dat de apocriefe boeken nu niet meer in protestantse Bijbels staan is omdat het goedkoper is. In de tijd van de vroege boekdrukkunst scheelde het veel geld om de apocriefe boeken, die protestantse drukkers toch niet canoniek achtten, gewoon weg te laten.
2. Dit speelt uiteraard niet alleen bij de HSV, maar ook bij de meeste andere Bijbelvertalingen in het Nederlandse spraakgebied. De apocriefe boeken kun je bijvoorbeeld wel als speciale editie in de NBV krijgen, maar daar moet je wel specifiek naar zoeken.
3. Of de apocriefe boeken daadwerkelijk gezaghebbend zijn is natuurlijk geen historische vraag, maar een theologische. Historische argumenten hebben bij het beantwoorden van een theologisch vraagstuk slechts beperkte waarde, zeker als je allerlei theologische waarheden veronderstelt.
4. Je blogbijdrage is interessant, maar je hebt blijkbaar de neiging om moderne manieren van geloofsbeleving, zoals evangelisatie, te projecteren op de eerste eeuwen na Christus. Ik zal je een paar voorbeelden geven. De apostelen liepen niet met een Bijbel/Septuaginta onder de arm de wereld over. Sterker nog, ze spraken naar alle waarschijnlijkheid niet eens Grieks. De NT-brieven zijn ook niet door de Arameestalige discipelen van Jezus geschreven, maar door mensen die Grieks als moedertaal hadden en in Griekstalige wereld leefden. (Openbaring is mogelijk een uitzondering.) Er waren wel rondtrekkende predikers, zoals Paulus, maar op Petrus na weten we van Jezus' discipelen helemaal niets. Paulus noemt Petrus (Jezus' discipel) en Jacobus (Jezus' broer die de gemeente in Jeruzalem leidde); alle andere verdwijnen uit het historische archief totdat er legendarische verslagen verschijnen. De verspreiding van het christelijk geloof verliep veeleer op een manier die we tegenwoordig mond-tot-mond-reclame noemen dan moderne, georganiseerde uitzendingen waarbij het verspreiden van papieren materiaal wezenlijk onderdeel is.

Als je een laagdrempelige inleiding op het verspreiden van het vroegste christendom wilt lezen, zou ik je De God van Galilea van B. Ehrman aanraden.

Concreet antwoord op je vraag: ik lees de HSV-studiebijbel niet en ik zou er ook maar beperkte waarde aan hechten.

[Lalage]

De apostelen liepen niet met een Bijbel/Septuaginta onder de arm de wereld over. Sterker nog, ze spraken naar alle waarschijnlijkheid niet eens Grieks. De NT-brieven zijn ook niet door de Arameestalige discipelen van Jezus geschreven, maar door mensen die Grieks als moedertaal hadden en in Griekstalige wereld leefden.

Professor Geurt-Henk van Kooten zegt dat Jezus ook Grieks sprak. Citaat uit Trouw:

Van Kooten benadrukt juist dat het Nieuwe Testament in het Grieks is geschreven en dus ook deel uitmaakt van de Grieks-Romeinse wereld. En dat Jezus zelf niet alleen Aramees sprak. “Hij verwierf aanhang onder Griekstaligen, nergens staat dat hij een tolk had. Wat denkt u dat hij sprak toen hij tijdens zijn proces voor de Romein Pontius Pilatus stond? Geen Latijn. Geen Aramees. Zoals zoveel Joden toen beheerste Jezus Grieks.”

[Pcrtje]

Professor Geurt-Henk van Kooten zegt dat Jezus ook Grieks sprak.

Ja, ik weet dat Van Kooten dat denkt. Ik heb uiteraard geen peiling gehouden, maar ik heb de indruk dat dit een minderheidspositie is (evenals zijn dateringsvoorstel van het Johannesevangelie ook weinig weerklank lijkt te vinden.) Wellicht kan Cicero daar nog een mening over geven. Eerder schreef hij eens op het forum dat hij niet uitsluit dat, historisch gezien, Jezus tot op zekere hoogte Grieks gekund zou hebben.

Ik baseerde me overigens op Der historische Jesus van Theißen en Merz, p.162; en Ehrmans Forgery & Counterforgery (bladzijde moet ik even opzoeken, hoofdstuk over het auteurschap van 1 Petrus).

[Cahier]

Deze website raad ik aan: https://www.bible-researcher.com/canon8.html

De codex (boekvorm) is uitgevonden, dan wel gepopulariseeerd door de Christenen. Jezus en de Apostelen hadden alleen toegang tot boekrollen. Op het moment dat in later eeuwen meerdere boeken worden samengebonden in één codex dan zegt dat niets over de status van alle boeken in die collectie. Oude Testament, Apcriefen, Nieuwe Testament en Apostolische Vaders (zoals Clement of de Pastor van Hermas) kunnen worden samengebonden in een volume als kerkboek en bijbel.

Veel van de kerkvaders die in de eerst eeuwen de canon van de schrift behandelen beperken de canon van het oude testament tot 22 boeken. Dat zijn ruwweg de 39 boeken van de Joodse canon die iets anders werden geteld.
In de marge is er wel enig verschil. Er is bijvoorbeeld onzekerheid over het boek Esther, dat sommigen niet tot canon rekenen en anderen wel. En ook een paar kleine apocriefe geschriften werden hierin wel meegesmokkeld. De Griekse vertalingen van Baruch en de brief van Jeremia, bijvoorbeeld, stonden namelijk oorspronkelijk op dezelfde boekrol als Jeremia, om maar iets te noemen.

Het mag duidelijk zijn: de boeken van de Makkabeeën waren ook toen apocrief. Veel van die eerder genoemde kerkvaders stonden best positief tegenover het lezen van die apocriefe boeken alleen ze hadden geen goddelijk gezag. Rufinus spreekt dan ook van kerkelijke boeken.

Maar daartegenover staat ook weer iemand als Cyrillus van Jeruzalem, die het lezen van de apocriefen ontraad:
“Lees geen van de apocriefe geschriften. Want als je de boeken die door allen worden erkend niet kent, waarom vermoei je je dan tevergeefs met de omstreden boeken? Lees de goddelijke Schriften: deze tweeëntwintig boeken van het Oude Testament, die door de tweeënzeventig vertalers zijn vertaald.”

Het was ook toen duidelijk dat de Joods canon de christelijke canon van het oude testament is. De verwarring ontstaat naarmate men verder van het Jeruzalem van de eerste eeuw verwijderd is in tijd en afstand. Dan begint de verwarring en worden door kerkvaders als Augustinus ook de apocriefen tot de canon gerekend.

De apocriefen worden pas definitief tot de Septuagint gerekend door de synode van Jeruzalem van 1672. Dat is ruim 16 eeuwen te laat.

[Cicero]

Ja, ik weet dat Van Kooten dat denkt. Ik heb uiteraard geen peiling gehouden, maar ik heb de indruk dat dit een minderheidspositie is (evenals zijn dateringsvoorstel van het Johannesevangelie ook weinig weerklank lijkt te vinden.) Wellicht kan Cicero daar nog een mening over geven. Eerder schreef hij eens op het forum dat hij niet uitsluit dat, historisch gezien, Jezus tot op zekere hoogte Grieks gekund zou hebben.

Ik baseerde me overigens op Der historische Jesus van Theißen en Merz, p.162; en Ehrmans Forgery & Counterforgery (bladzijde moet ik even opzoeken, hoofdstuk over het auteurschap van 1 Petrus).

Het is goed voorstelbaar dat Jezus enige woorden Grieks sprak, of wellicht zelfs wat eenvoudige zinnetjes. Vergelijk hoe tegenwoordig iedereen in Nederland wel een paar woorden of zinnetjes Engels en Duits kent.
Of het verder ging dan dat is uiterst moeilijk aan te tonen. Het argument van Van Kooten, die naar Jezus' gesprekken met Pilatus verwijst, is erg zwak. In het oudste evangelie (inderdaad, dat is nog steeds de consensus) zegt Jezus alleen: U zegt (het). In Matteüs en Lucas zegt Hij verder ook niets meer. Als we aannemen dat dit historisch klopt (het zou kunnen), kende Jezus twee woorden Grieks. Maar het zo evengoed kunnen zijn dat er gebruikgemaakt werd van een tolk en dat dat in de beschrijving is weggelaten.
In Johannes spreekt Jezus natuurlijk veel meer (wat expliciet in tegenspraak is met de synoptici), maar dat is vrij duidelijk een verbeeldingsrijke uitwerking, helemaal in de geest van de theologie en schrijfwijze van de evangelist.

[Mortlach]

Maar het zo evengoed kunnen zijn dat er gebruikgemaakt werd van een tolk en dat dat in de beschrijving is weggelaten.

Dat is uiteraard tegenwoordig nog steed zo. Hoe vaak lees je geen kop als "[Wereldleider A] spreekt met [Wereldleider B]", waarbij toch echt tolken nodig zijn, maar dat wordt gewoon aangenomen tenzij het vermeldingswaardig is.

[elbert]

Het is goed voorstelbaar dat Jezus enige woorden Grieks sprak, of wellicht zelfs wat eenvoudige zinnetjes. Vergelijk hoe tegenwoordig iedereen in Nederland wel een paar woorden of zinnetjes Engels en Duits kent.
Of het verder ging dan dat is uiterst moeilijk aan te tonen. Het argument van Van Kooten, die naar Jezus' gesprekken met Pilatus verwijst, is erg zwak. In het oudste evangelie (inderdaad, dat is nog steeds de consensus) zegt Jezus alleen: U zegt (het). In Matteüs en Lucas zegt Hij verder ook niets meer. Als we aannemen dat dit historisch klopt (het zou kunnen), kende Jezus twee woorden Grieks. Maar het zo evengoed kunnen zijn dat er gebruikgemaakt werd van een tolk en dat dat in de beschrijving is weggelaten.

Jezus groeide op in Nazareth in het Galilea der heidenen, waar joden waarschijnlijk ook meewerkten aan de (her)bouw van de stad Sepphoris op 5 km (op loopafstand dus) van Nazareth. Dat is goed aannemelijk omdat Jozef (en Jezus) werkten als timmerman. Nou ja, het griekse woord tekton wat we met timmerman vertalen heeft een bredere betekenis, meer iets van "bouwvakker".
In die context is het niet onaannemelijk dat Jezus meer dan een paar woorden of zinnetjes Grieks sprak omdat deze stad een hellenistische cultuur had en er dus ook veel heidenen rondliepen, net als in Syro-Fenicië en Gadara waar Jezus ook is geweest (Marcus 7:24-30, Matteüs 8 enz).
Een andere mogelijkheid is natuurlijk dat Pilatus ook een paar zinnetjes Hebreeuws/Aramees sprak.

[Cicero]

Jezus groeide op in Nazareth in het Galilea der heidenen, waar joden waarschijnlijk ook meewerkten aan de (her)bouw van de stad Sepphoris op 5 km (op loopafstand dus) van Nazareth. Dat is goed aannemelijk omdat Jozef (en Jezus) werkten als timmerman. Nou ja, het griekse woord tekton wat we met timmerman vertalen heeft een bredere betekenis, meer iets van "bouwvakker".
In die context is het niet onaannemelijk dat Jezus meer dan een paar woorden of zinnetjes Grieks sprak omdat deze stad een hellenistische cultuur had en er dus ook veel heidenen rondliepen, net als in Syro-Fenicië en Gadara waar Jezus ook is geweest (Marcus 7:24-30, Matteüs 8 enz).
Een andere mogelijkheid is natuurlijk dat Pilatus ook een paar zinnetjes Hebreeuws/Aramees sprak.

Galilea was in die tijd zeer Joods, ook al was er allerlei interregionaal contact. Dat Jezus in Sepphoris is geweest, is speculatie. Het is opvallend dat Jezus in de evangeliën nooit in de grote steden van Galilea komt; kennelijk was dat geen omgeving waar Hij graag was.
En als Hij wel in Sepphoris geweest is, dan kunnen we er gerust vanuit gaan dat de mensen daar een woordje Aramees spraken. Denk bijv. aan een eliteman als Josephus, die zelf het liefst in het Aramees schreef en professionele assistentie bij zijn Grieks kreeg. Aramees was voor de gewone man een internationale taal en Jezus kon met Aramees dus prima terecht in de wijde omgeving. Dat bijv in de 18e eeuw in Amsterdam de elite Frans sprak wil niet zeggen dat Jantje Smit in Amsterdam Frans moest spreken.

[elbert]

Galilea was in die tijd zeer Joods, ook al was er allerlei interregionaal contact. Dat Jezus in Sepphoris is geweest, is speculatie.

Ben jij nooit in een dorp of stad geweest op loopafstand van je huis?
Dit is gewoon gezond verstand. Het is immers statistisch gezien buitengewoon aannemelijk dat het overgrote deel van de mensen van volwassen leeftijd weleens in een dorp of stad op 5 a 6 kilometer van het eigen huis is geweest. En al helemaal als er in dat dorp of die stad volop werk is voor mensen met jouw baan.
Vanuit Sepphoris kun je Nazareth zien liggen (klik op de url voor het uitzicht) en andersom dus ook.

Het is opvallend dat Jezus in de evangeliën nooit in de grote steden van Galilea komt; kennelijk was dat geen omgeving waar Hij graag was.

Dat zou wellicht te maken kunnen hebben met het feit dat Hij gekomen was voor de verloren schapen van het huis van Israel. (Matth. 15:24).

En als Hij wel in Sepphoris geweest is, dan kunnen we er gerust vanuit gaan dat de mensen daar een woordje Aramees spraken. Denk bijv. aan een eliteman als Josephus, die zelf het liefst in het Aramees schreef en professionele assistentie bij zijn Grieks kreeg. Aramees was voor de gewone man een internationale taal en Jezus kon met Aramees dus prima terecht in de wijde omgeving. Dat bijv in de 18e eeuw in Amsterdam de elite Frans sprak wil niet zeggen dat Jantje Smit in Amsterdam Frans moest spreken.

Ik hoef toch hopelijk hier niet te vertellen dat het koine-Grieks het Engels (internationale taal voor iedereen) van die dagen was en niet het Frans (taal voor de elite) van die dagen? Het Aramees was ook een internationale taal (zeker in het Midden-Oosten), maar het Grieks was dat evenzeer. Daarom stond er boven het kruis van Jezus de boodschap van Pilatus in 3 talen: Hebreeuws, Grieks en Latijn.
In een dergelijke context met allerlei bevolkingsgroepen die verschillende talen spraken, is het aannemelijk dat Jezus niet alleen zijn moedertaal, het Aramees, sprak.

[Cicero]

Ben jij nooit in een dorp of stad geweest op loopafstand van je huis?
Dit is gewoon gezond verstand. Het is immers statistisch gezien buitengewoon aannemelijk dat het overgrote deel van de mensen van volwassen leeftijd weleens in een dorp of stad op 5 a 6 kilometer van het eigen huis is geweest. En al helemaal als er in dat dorp of die stad volop werk is voor mensen met jouw baan.
Vanuit Sepphoris kun je Nazareth zien liggen (klik op de url voor het uitzicht) en andersom dus ook.

In alle woonplaatsen waar ik gewoond heb zijn er rondomheen plaatsen waar ik niet of nauwelijks kwam.

Maar het punt is: we weten niet of Jezus in Sepphoris geweest is. Dus is het speculatie. Je kunt natuurlijk een gissing doen hoe waarschijnlijk het is. En daarbovenop een gissing in hoeverre Hij daar Grieks opgepikt zou hebben. Maar dat blijft een dun verhaal, waar je niet al te veel waarde aan moet hechten. Je kunt bijvoorbeeld ook speculeren dat de Joodse "platte"landsbewoners niet veel van de rijke stadsbewoners moesten hebben en de contacten beperkt waren - ook daarvoor zijn aanknopingspunten.

Dat zou wellicht te maken kunnen hebben met het feit dat Hij gekomen was voor de verloren schapen van het huis van Israel. (Matth. 15:24).

Niet helemaal, want in steden waren ook genoeg sloebers en bijvoorbeeld tollenaars. Het ontbreken van die steden in de evangeliën maakt het in elk geval niet zo waarschijnlijk dat Jezus veel had met de Griekse elite.

Ik hoef toch hopelijk hier niet te vertellen dat het koine-Grieks het Engels (internationale taal voor iedereen) van die dagen was en niet het Frans (taal voor de elite) van die dagen? Het Aramees was ook een internationale taal (zeker in het Midden-Oosten), maar het Grieks was dat evenzeer. Daarom stond er boven het kruis van Jezus de boodschap van Pilatus in 3 talen: Hebreeuws, Grieks en Latijn.
In een dergelijke context met allerlei bevolkingsgroepen die verschillende talen spraken, is het aannemelijk dat Jezus niet alleen zijn moedertaal, het Aramees, sprak.

Dat is veel te simpel voorgesteld. De vraag is: kon je in Galilea en omstreken goed uit de voeten met Aramees? Het antwoord is: uitstekend. Uit de tijd van Jezus zijn er vanuit Galilea niet of nauwelijks Griekse teksten bekend. Het is dus sterk de vraag of iemand als Jezus ooit aanleiding had om een beetje Grieks te leren, buiten een paar woorden of zinnetjes om. Bovendien was het Grieks in Judea en omstreken de taal van de geschoolde elite, en dat meestal als tweede taal (zie o.a. Josephus). Het Latijn was nog zeldzamer en nagenoeg alleen bij Romeinen in gebruik.
Kortom, het is niet waarschijnlijk dat Jezus in het Grieks een normaal gesprek kon voeren.

[Cicero]

Ik heb de afgelopen tijd intensief in de HSV studiebijbel gelezen,
specifiek de inleidingen op het Oude Testament en het hoofdstuk over de canon.

Hierbij stuit ik op iets wat mij niet loslaat en waarover ik graag jullie gedachten zou horen.

De Nederlandse Geloofsbelijdenis (artikel 6) leert ons dat de apocriefe boeken "wel gelezen mogen worden maar niet tot de Heilige Schrift behoren". Tegelijk noemt de katholieke Kerk diezelfde boeken "deuterokanoniek" en beschouwt ze als volwaardig Schrift.

Wat mij verraste in de HSV studiebijbel is hoe vroeg deze zeven boeken al circuleerden binnen de Joodse en vroegchristelijke gemeenschappen, hoe vaak de apostelen ze citeren of er duidelijk naar verwijzen, en hoe de Septuaginta (de Griekse vertaling die de vroege Kerk gebruikte) ze gewoon meeneemt.

Het beeld dat ik meekreeg, dat de apocriefen "later toegevoegd" zijn, lijkt historisch lastig houdbaar.

Ik heb mijn gedachten en citaten uit de HSV studiebijbel uitgeschreven op een blog https://vroegekerk.net/wat-de-hsv-studiebijbel-ons-vertelt-over-de-boeken-van-de-bijbel/

Mijn vraag: hoe gaan jullie zelf om met wat de HSV studiebijbel hierover schrijft?

Ik weet niet waar dat beeld vandaan komt, maar dit is allemaal vanouds bekend in protestantse kringen.
Misschien heb je het 'later toegevoegd' gekoppeld aan de categorie nieuwtestamentische apocriefen, die over het algemeen (veel) later zijn geschreven dan de nieuwtestamentische geschriften. Daarnaast zijn er ook deuterocanonieke stukken die we meestal aanduiden met 'toevoegingen op' - dus de naam zegt al dat het latere toevoegingen zijn.

In de bijbels uit de reformatietijd zaten standaard de apocriefe/deuterocanonieke boeken van het OT. In de Statenvertaling zelfs meer dan in katholieke bijbels.

Overigens had men rond het begin van de jaartelling geen complete bijbels, alleen losse boekrollen. Lang niet iedereen zal een complete bibliotheek gehad hebben, ook in latere vrij complete handschriften is er variatie.

Het katholieke standpunt is trouwens niet meer of minder aannemelijk in dezen. Judas citeert het boek Henoch, en ik heb nog geen katholiek horen pleiten voor de opname van 1 Henoch in de canon zoals de Ethiopisch Orthodoxen hebben.